Bệnh lao phổi (ho lao): Nguyên nhân, dấu hiệu và cách chẩn đoán
Bệnh lao phổi là bệnh truyền nhiễm nguy hiểm, cướp đi sinh mạng của hơn 1,5 triệu người mỗi năm. Bệnh có khả năng lây lan trong cộng đồng nếu không được phát hiện và điều trị kịp thời.
Năm 2008, các nhà khảo cổ đã phát hiện 2 bộ xương 9000 năm tuổi, không có cách nào để xác định nguyên nhân chính xác về cái chết của họ. Tuy nhiên qua giám định xương, các nhà khoa học phát hiện ra xương của họ bị nhiễm 1 loại vi khuẩn quen thuộc đó là vi khuẩn lao. Căn bệnh này nguy hiểm như thế nào và tại sao mầm bệnh này lại tồn tại lâu đến như vậy?
Hiện nay, bệnh vẫn là một trong những bệnh truyền nhiễm có tỷ lệ tử vong cao nhất thế giới cao hơn cả sốt rét và HIV/AIDS. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) ước tính có khoảng 2 tỷ người trên thế giới mắc bệnh lao tiềm tàng và xấp xỉ 3 triệu người chết. Trong đó khoảng 95% số bệnh nhân mắc mới và 99% số ca tử vong ở các nước nghèo và các nước đang phát triển. (
)
Mỗi ngày, khoảng 4.500 người tử vong vì bệnh này và có đến gần 30.000 người nhiễm bệnh. Thống kê tại Việt Nam chỉ trong năm 2017 có tới 12 nghìn người chết, con số này con hơn nhiều lần số người tử vong vì tai nạn giao thông. Ngoài ra, sự xuất hiện của đại dịch HIV/AIDS, đồng nhiễm lao và HIV/AIDS cùng với sự phát triển của các chủng vi khuẩn lao kháng thuốc lưu truyền trong cộng đồng cũng khiến bệnh ngày càng phổ biến. (
)
Theo báo cáo của của tổ chức Y tế Thế giới WHO công bố năm 2018, Việt Nam đứng thứ 16 trong 30 nước có số người bệnh cao nhất trên toàn cầu, đồng thời đứng thứ 15 trong số 30 nước có gánh nặng bệnh lao kháng đa thuốc cao nhất thế giới.
>>>Có thể bạn quan tâm:
Lao hạch và lao phổi có giống nhau không?
Bệnh lao phổi là gì?
Bệnh lao phổi (tiếng Anh là Pulmonary Tuberculosis) là bệnh truyền nhiễm qua đường hô hấp, xảy ra khi vi khuẩn M.Tuberculosis tấn công chủ yếu vào phổi. Bệnh dễ gây ra nhiều biến chứng nguy hiểm tới sức khỏe và tính mạng của bệnh nhân. (
)
Xem thêm:
Các biến chứng bệnh lao phổi có nguy hiểm không? Mức độ ra sao?
Trong điều kiện tự nhiên, vi khuẩn này có thể tồn tại từ 3 – 4 tháng. Trong phòng thí nghiệm, vi khuẩn lao có thể được bảo quản trong nhiều năm. Nếu ở dưới ánh nắng mặt trời vi khuẩn này sẽ chết trong vòng 1,5 giờ và sống được 5 phút khi bị chiếu tia cực tím.
Vi khuẩn Mycobacterium Tuberculosis là một vi khuẩn ái khí vì vậy vi khuẩn ưa cư trú trong môi trường có nhiều oxy, vì đặc tính này mà vi khuẩn lao thường khu trú ở phổi và số lượng vi khuẩn có nhiều nhất trong các hang lao có phế quản thông. (
)
Bệnh có mã ICD-10 là A15.0.
Các triệu chứng lao phổi thường gặp
Tùy thuộc vào sức khỏe và để kháng của từng người mà bệnh có thời gian ủ bệnh dài ngắn khác nhau. Trong giai đoạn ủ bệnh, bệnh nhân không có hoặc có ít biểu hiện các triệu chứng bệnh, do đó rất khó phát hiện được bệnh nhân mắc bệnh trong giai đoạn này.
Ở nền bệnh lao tiến triển, tùy vào mức độ gây bệnh ở từng cơ quan bệnh nhân sẽ có những triệu chứng khác nhau. Các dấu hiệu thường đặc hiệu biểu hiện qua đường hô hấp như:
Ho khan, ho ít, nhiều khi bệnh nhân không để ý mình bị ho từ lúc nào. Nếu bệnh nhân có ho khan kéo dài, sốt nhẹ trên 3 tuần (có thể sốt về chiều), bác sĩ chỉ định chụp X-quang phổi và làm xét nghiệm đờm tìm trực khuẩn lao.
Ho khạc đờm, đờm thường có màu trắng.
Ho ra máu (đờm lẫn máu) số lượng từ ít tới nhiều.
Thường hay có
, khám phổi thấy ran ẩm, ran nổ vùng tổn thương.
Nguyên nhân gây bệnh ho lao
Đây là bệnh lây lan qua không khí, mầm bệnh không tồn tại trong tự nhiên và không có vật trung gian truyền bệnh. Nguồn bệnh chủ yếu là người hoặc động vật mắc vi khuẩn lao, bệnh dễ lây truyền khi người hoặc động vật nhiễm bệnh ho, hắt hơi tạo ra những hạt nước bọt rất nhỏ chứa nhiều vi khuẩn lao lơ lửng trong không khí. Người ta có thể hít những hạt này vào phổi và mắc bệnh.
Ngày nay, người ta chia
như sau:
Giai đoạn lao nhiễm: Vi khuẩn xâm nhập lần đầu vào phổi gây sơ nhiễm, từ đó lan theo các đường bạch huyết, đường máu có thể làm tổn thương một số cơ quan khác.
Giai đoạn lao bệnh: Đối với mọi lứa tuổi, khoảng 10% lao nhiễm sẽ chuyển sang lao bệnh và 80% số bệnh này sẽ xảy ra trong 2 năm đầu đời. 50% số bệnh là nguồn lây mới trong xã hội.
Infographic cập nhật đầy đủ thông tin bệnh.Đối tượng có nguy cơ mắc bệnh
từ người sang người qua
, vì thế những đối tượng sau đây có nguy cơ cao mắc bệnh:
Người có tiếp xúc, nói chuyện, chăm sóc gần gũi với người mắc bệnh
Người sống và làm việc tại vùng có tỷ lệ mắc bệnh cao, hay nơi có bệnh nhân sinh sống
Người bị mắc các bệnh gây suy giảm miễn dịch như HIV, bệnh gan, lách…
Nguy cơ chuyển lao tiềm ẩn thành bệnh ho lao
Người nhiễm HIV
Sử dụng ma túy dạng chích
Sụt cân (10%)
Suy thận hay chạy thận
Đái tháo đường
Cắt dạ dày hay ruột non
Ghép tạng
Dùng thuốc corticoid kéo dài hay thuốc ức chế miễn dịch
Ung thư đầu cổ.
Phương pháp chẩn đoán
Theo các chuyên gia cho biết, không phải cứ nhiễm khuẩn đều bị mắc bệnh lao phổi, khi xâm nhập vào cơ thể, vi khuẩn sẽ bị tấn công bởi hệ miễn dịch. Ở những người có sức đề kháng yếu, vi khuẩn sẽ sinh sôi nảy nở và gây bệnh, thời gian phát bệnh nhanh. Ngược lại, ở những người có hệ miễn dịch khỏe mạnh, bệnh sẽ phát rất chậm, có khi đến vài chục năm, thậm chí là không phát bệnh. (
)
Để chẩn đoán bệnh, bên cạnh những triệu chứng đặc hiệu, bác sĩ sẽ làm một số
để phát hiện bệnh:
Lâm sàng: bệnh nhân có biểu hiện ho kéo dài, ho ra máu, sốt nhẹ về chiều hoặc tối, gầy sút cân.
X-quang: tổn thương xâm nhiễm xuất hiện chủ yếu ở đỉnh phổi.
Tìm thấy trực khuẩn lao (nhuộm soi hoặc nuôi cấy) thông qua các mẫu bệnh phẩm như đờm, dịch phế quản, dịch màng phổi…
Tổn thương nang lao trên sinh thiết: sinh thiết phổi, niêm mạc phế quản, hạch.
PCR-BK dương tính.
Biến chứng của bệnh lao phổi
Bệnh nhân mắc bệnh ho lao là nguồn lây vi khuẩn cho người lành nhiều nhất, đặc biệt có vi khuẩn AFB dương tính trong đờm. Nếu không điều trị sớm và dùng thuốc không đúng phác đồ, bệnh có thể gây nguy hại tới tính mạng bởi những biến chứng sau:
Tràn dịch, tràn khí màng phổi: Tràn dịch màng phổi có nước dịch vàng chanh, dịch tiết chứa nhiều protein và lympho bào, đôi khi là dịch hồng hoặc đỏ. Tràn khí màng phổi xảy ra khi vỡ một hang lao thông với hang màng phổi, triệu chứng chủ yếu là đau ngực đột ngột bên có tràn khí và khó thở. Khi khí và dịch tràn ra nhiều quá sẽ ép phổi lại còn một thể tích rất nhỏ. Thể tích này không thể cung cấp đủ khí khiến người bệnh bị ngạt thở và tử vong. Do vậy, cần xử lý ngay tràn dịch và khí để khai thông sự dễ thở cho bệnh nhân.
Lao thanh quản: Thường biểu hiện bằng khàn tiếng, thay đổi giọng nói, nuốt đau, đau tai. Khám thường thấy loét ở dây thanh âm hoặc những nơi khác thuộc đường hô hấp trên, cần xét nghiệm đờm trực khuẩn Koch khi bệnh nhân đang bị lao tiến triển.
Nấm Aspergillus phổi: Có những trường hợp bệnh đã được chữa khỏi nhưng vẫn để lại các hang. Các hang này sau đó có thể bị nhiễm nấm Aspergillus fummigatus. Nhiễm nấm có thể dẫn tới ho ra máu nặng thậm chí là tử vong.
Rò thành ngực: Nếu không được điều trị, hoặc điều trị không đủ thuốc, không đủ thời gian hoặc lao kháng thuốc có thể gây ra rò thông phế quản và thành ngực.
>>>Có thể bạn chưa biết về:
: Nguyên nhân, triệu chứng, chẩn đoán, điều trị
Phương pháp điều trị bệnh lao phổi
Giáo sư Ngô Quý Châu cho biết, đây là một bệnh hoàn toàn có thể chữa khỏi được, nhưng vẫn còn là gánh nặng cho sức khỏe cộng đồng. Nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng phác đồ, phần lớn các bệnh nhân đều khỏi bệnh mà không chịu biến chứng. Hiện nay,
phổ biến là dùng kết hợp kháng sinh tối thiểu 6 tháng. Tùy thuộc vào thể trạng và bệnh lý của bệnh nhân bác sĩ sẽ có từng phác đồ riêng với từng người.
Việc điều trị sớm sẽ giúp bệnh nhân mau chóng khỏi bệnh và chịu ít biến chứng, không chỉ vậy còn giảm bớt gánh nặng trong cộng động. Phương pháp điều trị lao theo quy chuẩn của bộ y tế bao gồm:
Điều trị có kiểm soát trực tiếp (DOTS). (
)
Điều trị theo phác đồ chuẩn được Bộ Y tế quy định cho các trường hợp mới được phát hiện.
Tuân thủ nguyên tắc:
Uống
đúng phác đồ.
Uống thuốc đủ thời gian.
Uống thuốc theo chỉ dẫn của bác sĩ, đều đặn tránh việc bỏ thuốc, gián đoạn trong điều trị.
Xem thêm:
Bệnh lao phổi điều trị bao lâu thì hết lây?
Những người bệnh phải được đăng ký điều trị và theo dõi suốt quá trình điều trị. Hiện nay có rất nhiều đơn vị chống lao ở các tuyến huyện và tỉnh, người bệnh có thể đăng ký nơi điều trị gần với nơi mình cư trú. Việc điều trị có kiểm soát với phác đồ ngắn hạn cần được tổ chức chặt chẽ và người bệnh cần tuân thủ đúng phác đồ và hợp tác với bác sĩ để việc điều trị có kết quả tốt nhất.
Ngày nay, với hệ thống chống và điều trị phủ rộng trên toàn quốc, bệnh nhân được điều trị trong môi trường tốt nhất với các phác đồ hiệu quả. Trong 2 tháng đầu tiên, bệnh nhân được giám sát và điều trị với các cán bộ y tế. Sau đó, bệnh nhân sẽ được giám sát bởi người thân hoặc nhân viên y tế trong giai đoạn sau.
>>>Tham khảo:
Người bị lao phổi sống được bao lâu?
Cách phòng tránh bệnh ho lao ở phổi
Hiện nay, biện pháp hữu hiệu để phòng ngừa là tiêm vắc xin. Vắc xin lao khi vào cơ thể giúp tạo miễn dịch chủ động phòng lại sự tấn công của vi khuẩn. Ở nước ta đang sử dụng chủ yếu vắc xin BCG để tiêm phòng
.
Bên cạnh tiêm vắc xin phòng bệnh, người dân cần thực hiện các biện pháp tự bảo vệ trước sự tấn công của vi khuẩn lao như (nếu thường xuyên tiếp xúc với người mắc bệnh lý này):
Hạn chế tiếp xúc với bệnh nhân.
Thường xuyên mở cửa cho không khí trong phòng thông thoáng.
Đeo khẩu trang thường xuyên.
Cách chăm sóc bệnh nhân mắc lao phổi
Việc
lập kế hoạch chăm sóc người bệnh lao phổi
là rất cần thiết. Người bệnh bắt buộc phải đeo khẩu trang khi tiếp xúc với người khác, khi ho, hắt hơi phải che miệng, khạc đờm đúng nơi quy định và đờm hoặc các vật chứa nguồn lây phải được hủy đúng phương pháp. Cần tận dụng ánh nắng mặt trời càng nhiều càng tốt cho nơi ở và các vật dụng của người bệnh. Tạo được những điều kiện thông gió tốt để không khí được lưu thông nhằm giảm thấp nhất nồng độ các hạt chứa vi khuẩn lao trong không khí.
Xử lý chất thải ở bệnh nhân lao là bước quan trọng để tránh việc lây lan lao ra cộng đồng, một số chất dịch như đờm và đồ chứa của bệnh nhân cần được đốt hoặc xử lý. Bệnh nhân mắc HIV/AIDS cần uống INH 300mg/ngày trong suốt 6 tháng để dự phòng. Một số đối tượng như người đái tháo đường, loét dạ dày… cần được tầm soát bệnh thường xuyên để phòng bệnh. Việc phát hiện sớm và điều trị kịp thời giúp phòng các biến chứng.
Bệnh lao phổi là một trong những bệnh viêm đường hô hấp dưới phổ biến nhất trong xã hội hiện đại. Mặc dù có thể hoàn toàn chữa khỏi nhưng sẽ mất nhiều thời gian do điều trị kéo dài, vì vậy cần có những biện pháp phòng ngừa bệnh ngay từ đầu. Nếu nhận thấy các dấu hiệu của bệnh, lập tức đến ngay các
gần nhất để được chẩn đoán, điều trị.