Máy lọc máu: Vai trò, cấu tạo, hình ảnh và nguyên lý hoạt động
Chạy thận nhân tạo là phương pháp điều trị tiêu chuẩn cho người bệnh suy thận giai đoạn cuối, hoặc trong một số trường hợp đặc biệt như ngộ độc, suy đa tạng, sốc nhiễm trùng… Trong bài viết này, hãy cùng tìm hiểu về chức năng và nguyên lý hoạt động của các loại máy lọc máu qua chia sẻ của bác sĩ chuyên khoa II Nguyễn Hữu Nhật, Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa,
TP.HCM.
Máy lọc máu là gì?
Máy lọc máu (máy chạy thận nhân tạo) là thiết bị giúp loại bỏ chất lỏng dư thừa và chất thải ra khỏi máu của người bệnh. Máy lọc máu nhân tạo được dùng đầu tiên vào năm 1943, do nhà khoa học người Hà Lan Willem Kolff chế tạo và trở thành phương pháp điều trị tiêu chuẩn cho người suy thận cho đến nay.
Có hai dạng
chính là lọc máu ngắt quãng và
. Lọc máu ngắt quãng được dùng để điều trị cho người bệnh suy thận mạn tính giai đoạn cuối (giai đoạn 5) hoặc người mắc suy thận cấp nghiêm trọng, do thận lúc này đã không còn duy trì được chức năng lọc máu của cơ thể.
được dùng trong trường hợp người bệnh có huyết động học không ổn định (như dễ tụt huyết áp), dùng cho người suy đa tạng, nhiễm độc, bệnh tự miễn… (
)
Lọc máu ngắt quãng (chạy thận nhân tạo) được chỉ định cho người suy thận giai đoạn cuối hoặc suy thận cấpNgoài ra, còn phương pháp lọc màng bụng (thẩm phân phúc mạc). Trong một số trường hợp, người bệnh có thể thực hiện lọc màng bụng tại nhà, dùng máy hoặc thay dịch bằng tay.
Vai trò của máy lọc máu trong điều trị
Máy lọc máu đóng vai trò quan trọng trong điều trị và đặc biệt là liên đến các vấn đề ở thận bao gồm:
Loại bỏ độc tố, chất thải trong cơ thể người bệnh, đặc biệt người đang ngộ độc, sốc nhiễm trùng, tổn thương gan, viêm tụy cấp…
Điều chỉnh cân bằng điện giải và nước trong cơ thể nhờ khả năng loại bỏ chất lỏng dư thừa, điều chỉnh nồng độ các chất điện giải như kali, natri, canxi trong máu. Khi suy thận giai đoạn cuối, khả năng tạo nước tiểu suy giảm, cơ thể dễ bị phù nề do ứ dịch.
Giảm triệu chứng ở người bệnh suy thận như phù nề (do ứ nước), mệt mỏi, buồn nôn… giúp người bệnh duy trì sức khỏe, cái thiện chất lượng cuộc sống.
Giúp người bệnh duy trì sức khỏe, chờ đến khi được ghép thận.
Tóm lại, máy lọc máu trong có vai trò không thể thay thế trong việc duy trì sức khỏe và cải thiện chất lượng sống của người bệnh suy thận giai đoạn cuối, cũng như một số trường hợp cấp cứu.
Cấu tạo của máy lọc máu
Máy lọc máu ngắt quãng là loại máy được dùng phổ biến nhất, có cấu tạo cơ bản bao gồm:
Hai ống dẫn máu, một từ động mạch người bệnh vào máy và một ống dẫn máu đã được lọc sạch từ máy qua tĩnh mạch vào cơ thể.
Túi dung dịch thẩm tách máu cung cấp chất điện giải đậm đặc cho cơ thể, giúp loại bỏ nước, các chất thải trong cơ thể bằng ion điện giải.
Dung dịch chống đông máu (heparin) để tránh nguy cơ đông máu trong khi chạy thận nhân tạo.
Máy bơm và hệ thống vi tính kết nối theo dõi áp suất, các chỉ số để duy trì lượng máu lọc ở mức phù hợp.
Quả lọc thận có 4 đường để nhận máu chưa thẩm tách và dịch thẩm tách, trả về máu sạch và dịch thẩm tách chứa chất thải. Bên trong quả lọc có một màng thẩm thấu, các chất thải sẽ thẩm thấu qua lớp màng này để đi ra khỏi máu, máu sạch sẽ được trả về cơ thể người bệnh qua tĩnh mạch. (
)
Máy chạy thận nhân tạo còn kết nối với hệ thống nước R.O (reverse osmosis – thẩm thấu ngược) siêu tinh khiết. Lượng nước này được dùng để pha loãng dung dịch thẩm tách đậm đặc và vệ sinh quả lọc đảm bảo an toàn, hạn chế tối thiểu nguy cơ nhiễm trùng cho người chạy thận. Mỗi lần chạy thận nhân tạo, người bệnh cần khoảng 120 lít nước R.O, trung bình khoảng 22.000 lít mỗi năm.
Hệ thống nước R.O có nhiều giai đoạn lọc để cho ra nước siêu tinh khiết, phục vụ chạy thận nhân tạoNguyên lý máy lọc máu hoạt động theo cơ chế nào?
Máy lọc máu hoạt động theo 2 cơ chế sau:
Cơ chế khuếch tán: các chất trong máu sẽ di chuyển từ nơi có nồng độ cao sang nơi có nồng độ thấp hơn qua một màng lọc (bên trong quả lọc thận). Các chất độc, chất thải sẽ được thẩm thấu qua màng lọc theo dung dịch thẩm tách ra khỏi máu.
Cơ chế siêu lọc: nước sẽ di chuyển theo các chất điện giải hoặc áp lực thủy tĩnh ra khỏi cơ thể. Cơ chế này giúp người bệnh loại bỏ lượng nước dư thừa ra khỏi cơ thể trong quá trình chạy thận nhân tạo, giúp cân bằng lượng nước và điện giải trong cơ thể người bệnh.
Ngoài ra, một số trường hợp người bệnh được chỉ định
. Lọc máu hấp phụ giúp lọc những chất có trọng lượng phân tử lớn, hoặc chất có tính gắn kết mạnh với protein huyết thanh, muốn lọc chất này cần có màng lọc hấp phụ.
Hình ảnh máy lọc máu được sử dụng tại BVĐK Tâm Anh
Cận cảnh máy lọc máu ngắt quãng tại Trung tâm Tiết niệu -Thận học – Nam khoa, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh
Hệ thống máy lọc máu ngắt quãng (chạy thận nhân tạo) từ Đức tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM
Máy siêu lọc máu liên tục Primax (hệ thống lọc máu liên tục hiện đại bậc nhất nhất hiện nay) tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM
Hệ thống lọc máu màng bụng (thẩm phân phúc mạc) tại nhàQuy trình sử dụng máy lọc máu cho bệnh nhân tại BVĐK Tâm Anh
Quy trình sử dụng máy lọc máu ngắt quãng cho người bệnh tại Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh như sau:
Bước 1: Khởi động máy lọc máu, quan sát toàn bộ hệ thống nước, tháo bỏ phần nước ứ đọng, kiểm tra lưu lượng, độ dẫn điện của hệ thống nước và dịch lọc, hệ thống báo động an toàn của máy, đảm bảo lưu lượng 500ml/phút. Không còn chất sát trùng.
Bước 2: Khám lâm sàng người bệnh trước khi tiến hành lọc máu, cụ thể: Đo điện tim, kiểm tra tình trạng tim mạch và chụp X-quang tim phổi.
Ghi nhận các thuốc điều trị gần nhất, chỉ định và thay đổi liều lượng thuốc nếu cần thiết.
Kiểm tra chỉ số sinh hóa như ure máu, creatinin, protein máu, phốt pho, canxi, axit uric, điện giải đồ, tình trạng đông máu, tiền sử dị ứng…
Sau đó bác sĩ sẽ đưa ra những chỉ định cụ thể cho buổi lọc máu, những chỉ định xét nghiệm trước và sau lọc, thời gian lọc, tốc độ máu, thuốc chống đông, nhóm máu.
Bước 3: Chuẩn bị chạy thận. Người bệnh được lấy chỉ số cân nặng, trừ trọng lượng của giày dép, quần áo. Có thể tiến hành cân lại nhiều lần để lấy chỉ số chính xác nhất.
Đo huyết áp và mạch của người bệnh trong tư thế nằm và đứng.
Tiến hành sát khuẩn tay có FAV (arteriovenous fistula – đường thông động tĩnh mạch tự thân) của người bệnh. Người chạy thận nhân tạo sẽ được phẫu thuật đặt cầu tay tại FAV để tăng lưu lượng máu vào máy chạy thận cũng như trở lại cơ thể.
Bước 4: Nối vòng tuần hoàn ngoài cơ thể cho người bệnh: Điều dưỡng kiểm tra, đuổi khí và lắp quả lọc vào máy với tốc độ bơm 90-120ml/phút.
Chuẩn bị ống lấy máu, kim, bao tay, gạc sát trùng để tiến hành chọc FAV.
Dò đường đi của mạch máu bằng ngón tay, tiến hành sát trùng và chọc kim. Kim động mạch và kim tĩnh mạch cần đặt ngược hướng với nhau. Sau khi chọc FAV, dùng băng dính để cố định kim.
Sau khi nối vòng tuần hoàn, người bệnh tiến hành chạy thận với sự theo dõi của bác sĩ và điều dưỡng. Các chỉ số áp lực động mạch, tĩnh mạch, huyết áp, mạch, nồng độ dịch dịch lọc… được ghi lại để theo dõi và can thiệp kịp thời nếu xảy ra biến chứng.
BS.CKII Nguyễn Hữu Nhật đang theo dõi chỉ số trên máy lọc máu của người bệnh chạy thận nhân tạoCác loại máy lọc máu thường được sử dụng
Phương pháp lọc máu phổ biến nhất tại các bệnh viện hiện nay là lọc máu ngắt quãng (Hemodialysis – HD), ngoài ra, còn hai loại máy dùng trong phương pháp lọc máu liên tục (Renal Replacement Therapy – CRRT) và lọc màng bụng (thẩm phân phúc mạc – Peritoneal Dialysis).
1. Máy chạy thận nhân tạo
Máy chạy thận nhân tạo hay lọc máu ngắt quãng là phương pháp điều trị không thể thay thế của người mắc suy thận giai đoạn cuối. Thông thường người bệnh sẽ tiến hành lọc máu 3 lần mỗi tuần, mỗi lần kéo dài khoảng 4 giờ với máy lọc máu ngắt quãng. Máy lọc sẽ đưa lượng lớn máu và chất lỏng vào bộ lọc với màng lọc và các dịch thẩm tách.
Trong quả lọc sẽ có 2 khoang, một khoang chứa máu, một khoang chứa dịch lọc, được ngăn bởi màng lọc có chức năng giữ lại tế bào máu, protein và các chất quan trọng, đồng thời thải một số chất như ure, creatinin, kali và chất lỏng thừa khỏi máu. Đây cũng chính là cơ chế khuếch tán được ứng dụng trong các phương pháp thay thế thận.
Máy lọc máu ngắt quãng có thể lọc một lượng lớn chất lỏng trong thời gian ngắn, tuy nhiên, phương pháp này cũng có một số nhược điểm như:
Phụ thuộc vào máy móc, thiết bị, hệ thống nước R.O… thường chỉ có ở một số bệnh viện lớn.
Có thể gây một số biến chứng như tụt huyết áp, chuột rút, buồn nôn, nhiễm trùng…
Cần điều trị lặp lại 3 lần/tuần, gây bất tiện cho người bệnh và gia đình trong cuộc sống, sinh hoạt.
2. Máy thẩm phân phúc mạc
Thẩm phân phúc mạc là phương pháp lọc máu cho người suy thận với màng lọc chính là màng phúc mạc trong bụng. Phương pháp này thường được chỉ định trong một số trường hợp người bệnh khó tiếp cận với máy chạy thận nhân tạo. Phúc mạc là lớp màng tự nhiên bao quanh các bộ phận trong ổ bụng. Lượng nước dư thừa và các chất thải trong ổ bụng sẽ khuếch tán qua phúc mạc vào dung dịch thẩm phân với quy trình như sau:
Bước 1: Người bệnh được đặt một ống mềm (catheter) vào khoang bụng thông qua phẫu thuật, có chức năng dẫn truyền dung dịch thẩm tách vào/ra khoang bụng.
Bước 2: Dung dịch thẩm tách được đưa vào khoang bụng trong một vài giờ thông qua catheter.
Bước 3: Chất thải, chất độc và nước dư thừa trong máu sẽ khuếch tán qua màng phúc mạc vào dung dịch thẩm phân tương tự như màng lọc trong máy chạy thận.
Bước 4: Sau khoảng thời gian nhất định, dung dịch thẩm phân chứa chất thải được rút ra khỏi khoang bụng và thay thế bằng dung dịch mới. Quá trình này có thể lặp đi lặp lại nhiều lần trong ngày.
Có hai phương pháp chính trong thẩm phân phúc mạc: thẩm phân phúc mạc liên tục ngoại trú (CAPD – Continuous Ambulatory Peritoneal Dialysis) và thẩm phân phúc mạc chu kỳ tự động (APD – Automated Peritoneal Dialysis). Ở phương pháp CAPD, người bệnh cần tự thực hiện tháo gắn túi dung dịch thẩm phân 3-4 lần mỗi ngày, mỗi lần cách nhau vài giờ.
Với phương pháp APD, người bệnh dùng máy lọc màng bụng để thực hiện các chu kỳ thay đổi dung dịch thẩm phân khi ngủ vào ban đêm. Máy lọc màng bụng giúp người bệnh tiết kiệm thời gian, công sức và giảm nguy cơ nhiễm trùng do hay dịch thẩm phân nhiều lần trong ngày.
Cơ chế lọc màng bụng liên tục ngoại trú3. Máy lọc máu liên tục CRRT
Máy lọc máu liên tục thường được chỉ định cho người bệnh suy thận cấp, mạn. Đặc biệt trong các trường hợp nguy kịch, cần chăm sóc tích cực như ngộ độc, suy tim, suy gan, suy đa tạng có rối loạn huyết động…
Máy lọc máu liên tục giúp cơ thể loại bỏ dần chất độc, chất thải và nước ra khỏi cơ thể với tốc độ chậm hơn nhiều so với chạy thận nhân tạo thông thường. Việc này giúp người bệnh đang nguy kịch tránh những biến chứng khi lọc lượng lớn máu trong thời gian ngắn, duy trì ổn định sức khỏe trong quá trình lọc máu. Thời gian lọc máu liên tục có thể kéo dài 24-72 giờ, tùy vào tình trạng của người bệnh.
Về cơ bản, nguyên lý hoạt động của máy lọc máu liên tục khá giống với máy chạy thận nhân tạo, tuy nhiên có một số ưu điểm như:
Lọc máu tốc độ chậm, có thể kiểm soát, duy trì tốt tình trạng sức khỏe của người bệnh.
Có thể lọc những chất có phân tử khối lớn hơn so với chạy thận nhân tạo.
Có thể dùng trong trường hợp nguy cấp, cần hồi sức tích cực.
Ngoài ra, nhược điểm của phương pháp lọc máu liên tục là yêu cầu người bệnh nằm trong thời gian dài, phải được theo dõi cẩn thận và có chi phí cao.
Tại BVĐK Tâm Anh các loại máy lọc máu được trang bị phiên bản mới nhất
Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh đang dùng máy siêu lọc máu liên tục Prismax, một trong những dòng máy lọc máu liên tục hiện đại nhất hiện nay với khả năng lọc hấp thụ than hoạt tính, thay thế huyết tương, siêu lọc tĩnh mạch liên tục, hiệu quả. Máy có thể dùng trong nhiều liệu pháp như:
Thay thế thận liên tục.
Thay huyết tương.
Lọc hấp phụ HP.
Siêu lọc gan Mars.
Lọc bỏ CO2 Prismalung.
Ngoài ra, tại
Trung tâm Tiết niệu – Thận học – Nam khoa
của bệnh viện cũng được trang bị máy lọc máu hiện đại trên thế giới, theo tiêu chuẩn Châu Âu là BBraun và Fresenius, phục vụ tốt nhu cầu chạy thận nhân tạo định kỳ của khách hàng.
Máy lọc máu hiện có 3 loại chính dựa theo 3 phương pháp gồm lọc máu ngắt quãng, lọc màng bụng và lọc máu liên tục. Mỗi phương pháp đều có ưu và nhược điểm riêng, được chỉ định trong từng trường hợp người bệnh cụ thể. Hiện, Bệnh viện Đa khoa Tâm Anh TP.HCM đang sở hữu hệ thống máy lọc máu tiên tiến bậc nhất cùng nguồn nước R.O đạt chuẩn quốc tế, đảm bảo mang lại hiệu quả và an toàn cho người bệnh cần chạy thận nhân tạo.