Những công trình hơn trăm tuổi quanh Hồ Gươm
Thứ ba, 8/9/2026, 00:00 (GMT+7)
Những công trình hơn trăm tuổi quanh Hồ Gươm
Hà NộiXung quanh Hồ Gươm còn lưu giữ nhiều công trình xây dựng từ thời Pháp, qua nhiều lần được trùng tu đến nay vẫn hoạt động tốt như: đền Bà Kiệu, chùa Vũ Thạch, Bưu điện Hà Nội, toà báo Hà Nội mới.
Hà Nội đang tổ chức lấy ý kiến về điều chỉnh quy hoạch Hồ Gươm và vùng phụ cận. Hồ sơ xin lấy ý kiến llệt kê nhiều công trình được xây dựng từ thời Pháp nằm ven hồ, trong đó có đền Bà Kiệu nằm đối diện đền Ngọc Sơn. Đền thờ ba vị nữ thần Liễu Hạnh Công chúa, Quỳnh Hoa và Quế Nương. Kiến trúc đền mang phong cách thời Nguyễn.
Theo Thăng Long cổ tích khảo, đền được xây dưới triều Lê, niên hiệu Vĩnh Tộ (1619-1628), sau đó được mở rộng dưới triều Cảnh Hưng. Thời Tây Sơn, đền được đúc thêm quả chuông lớn; đến triều Tự Đức tiếp tục được tu sửa.
Khi người Pháp chiếm Hà Nội và mở rộng đường phố quanh Hồ Gươm, một phần đất của đền được trưng dụng. Năm 1891, khu đất được giao cho chính quyền để mở Boulevard Francis Garnier, nay là đường Đinh Tiên Hoàng.
Đình - Đền - Chùa Vũ Thạch được xây dựng thời nhà Nguyễn, từng được tu sửa vào các năm 1882, 1891 và 1924. Tuy nhiên, một số đồ thờ và hiện vật tại di tích có niên đại từ thế kỷ XVIII đến giữa thế kỷ XIX.
Chùa Vũ Thạch được trùng tu, tôn tạo lớn năm 1995 trên cơ sở khuôn viên cũ, gồm tam bảo, nhà thờ Tổ, nhà thờ Mẫu, tháp mộ và nhà khách. Cổng chùa nằm sát hè phố Bà Triệu, có kiến trúc đơn giản. Năm 2000, di tích tiếp tục được tu bổ nhân kỷ niệm 990 năm Thăng Long - Hà Nội.
Đình, đền, chùa Vũ Thạch được Bộ Văn hóa và Thông tin xếp hạng di tích kiến trúc nghệ thuật năm 1986.
Tháp Hòa Phong nằm trong quần thể chùa Báo Ân. Chùa được xây dựng khoảng năm 1842 dưới triều Nguyễn, do Tổng đốc Hà Ninh Nguyễn Đăng Giai đứng ra quyên góp kinh phí từ dân chúng. Chùa nằm phía đông Hồ Gươm, quy mô gần 100 mẫu, gồm 180 gian, 36 nóc, với kiến trúc cầu kỳ.
Năm 1888, chính quyền Pháp phá chùa Báo Ân để xây dựng nhà bưu điện. Những năm sau đó, nhiều khu dân cư quanh Hồ Gươm tiếp tục bị giải tỏa, sau các vụ cháy lớn tại khu vực Cầu Gỗ, Hàng Bè, Hàng Mắm, Hàng Thùng, Hàng Vôi và thôn Cự Lâu năm 1891.
Sau khi chùa bị phá, khu đất trở thành hoang tàn. Ngày nay, tháp Hòa Phong là công trình duy nhất còn lại của chùa Báo Ân.
Tòa Đốc lý, tiền thân của trụ sở UBND TP Hà Nội, được xây dựng trên nền chùa Phổ Giác. Ngôi chùa được xây dựng dưới thời Hậu Lê (1770-1774), từng nằm bên Hồ Gươm.
Từ cuối thế kỷ XIX, khi người Pháp mở rộng phố xá, doanh trại và công sở, khu vực này dần hình thành khu phố Tây. Chùa Phổ Giác được di dời xuống khu vườn của Viện Thái Y cũ, nay ở cuối phố Ngô Sĩ Liên; nền chùa được sử dụng để xây Tòa Đốc lý Hà Nội.
Sau năm 1945, khi Pháp tái chiếm Hà Nội, Tòa Đốc lý được gọi là Tòa Thị chính, người đứng đầu là Thị trưởng. Giai đoạn 1985-1987, TP Hà Nội xây dựng lại trụ sở UBND thành phố trên nền công trình cũ.
Năm 1883, triều Nguyễn ký Hòa ước Quý Mùi, chấp nhận chế độ bảo hộ của Pháp. Trong quá trình khai thác thuộc địa, nhu cầu về bưu chính và thông tin liên lạc ngày càng tăng. Cùng năm, bản quy hoạch Hà Nội của Công sứ Pháp Bonnal xác định Hồ Gươm là khu vực trung tâm, trong đó bố trí Sở Bưu điện Hà Nội (ảnh).
Ấu Trĩ Viên - Cung Thiếu nhi Hà Nội. Khoảng năm 1930, khu đất được chia thành hai cơ sở. Phía bắc là Ấu Trĩ Viên, vốn là vườn trẻ nhưng cũng tổ chức các hoạt động dành cho người lớn như chợ phiên, thi sắc đẹp. Phía nam là câu lạc bộ của người Pháp, thường gọi là nhà Xéc Tây, với công trình kiến trúc Pháp cổ còn tồn tại.
Sau Cách mạng Tháng Tám, nơi đây được sử dụng để chăm sóc, nuôi dưỡng trẻ em cơ nhỡ, trẻ em nghèo ở Hà Nội. Ngày 6/3/1946, Chủ tịch Hồ Chí Minh ký Hiệp định Sơ bộ Việt Nam - Pháp tại đây, đưa công trình trở thành một địa điểm gắn với lịch sử dân tộc.
Sau khi tiếp quản Thủ đô năm 1954, nơi đây trở thành câu lạc bộ Thiếu niên Hà Nội, tên gọi Ấu Trĩ Viên vẫn được sử dụng một thời gian. Ngày 1/6/1955, Ấu Trĩ Viên được đổi tên thành Câu lạc bộ Thiếu nhi Hà Nội.
Khối nhà chính và Rạp Khăn quàng đỏ được kiến trúc sư Lê Văn Lân thiết kế năm 1974, đưa vào sử dụng ngày 19/2/1977.
Phố Tràng Tiền xưa thuộc các thôn Cựu Lâu, Thạch Trần và Tây Long, tổng Phúc Lâm (Hữu Túc), huyện Thọ Xương. Năm 1808, triều Nguyễn lập Bảo Tuyền Cục, một xưởng đúc tiền, tại đây. Người dân quen gọi khu vực này là Tràng Tiền.
Khoảng năm 1886-1888, người Pháp hình thành tuyến đường từ khu nhượng địa qua Nhà hát Lớn đến Hồ Gươm. Đoạn từ Nhà hát Lớn về phía hồ mang tên Rue Paul Bert; đoạn giữa Bảo tàng Viễn Đông Bác Cổ và Nhà hát Lớn mang tên Rue de France.
Sau năm 1945, phố Rue de France được đổi thành Đồn Thủy; phố Paul Bert được đổi thành Tràng Tiền - Hàng Khay. Năm 1949, đoạn Tràng Tiền cũ được sáp nhập với phố Đồn Thủy, mang tên Pháp Quốc; đoạn Hàng Khay mang tên Anh Quốc.
Sau khi tiếp quản Thủ đô ngày 10/10/1954, các tên Pháp Quốc, Anh Quốc được bỏ, trở lại tên Tràng Tiền và Hàng Khay. Phố Tràng Tiền duy trì tên gọi đến nay.
Phạm Chiểu - Giang Huy
Ảnh tư liệu