Uống thừa vitamin có thể gây hại thế nào?
Khi cơ thể không thiếu chất, việc tiếp tục bổ sung vitamin liều cao hoặc dùng chồng nhiều sản phẩm có thể gây dư thừa, dẫn đến rối loạn tiêu hóa.
Vitamin là nhóm vi chất gồm 13 loại thiết yếu, được chia thành vitamin tan trong chất béo (A, D, E, K) và vitamin tan trong nước (C cùng 8 vitamin nhóm B: B1, B2, B3, B5, B6, B7, B9 và B12). Nhiều người duy trì thói quen uống vitamin mỗi sáng với mong muốn tăng sức đề kháng, giảm mệt mỏi hoặc làm chậm lão hóa. Một viên đa vitamin đôi khi được dùng cùng vitamin C, D, viên bổ mắt, đẹp da hoặc sản phẩm tăng cường miễn dịch mà không kiểm tra thành phần trùng lặp.
Vitamin cần thiết cho hoạt động của cơ thể, song "cần thiết" không đồng nghĩa càng bổ sung nhiều càng tốt. Nguy cơ thường không đến từ thực phẩm tự nhiên mà từ việc dùng viên bổ sung liều cao, kết hợp nhiều sản phẩm hoặc kéo dài khi không có chỉ định.
Vitamin tan trong dầu có thể tích tụ
Vitamin A, D, E và K tan trong chất béo, được dự trữ trong gan và mô mỡ nên có khả năng tích tụ nếu bổ sung quá mức.
Theo Văn phòng Thực phẩm bổ sung thuộc Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH), dùng quá nhiều vitamin A dạng tạo sẵn trong thời gian dài có thể gây khô da, đau cơ khớp, mệt mỏi và bất thường chức năng gan. Phụ nữ mang thai sử dụng vitamin A quá liều còn có nguy cơ gây dị tật thai nhi. Nguy cơ này chủ yếu liên quan đến retinol và các dạng vitamin A tạo sẵn trong thuốc, thực phẩm bổ sung, không đồng nghĩa ăn rau củ chứa beta-carotene sẽ gây tác hại tương tự.
Vitamin D giúp cơ thể hấp thu canxi nhưng liều quá cao có thể làm tăng canxi trong máu. Người dùng có thể buồn nôn, yếu cơ, chán ăn, khát và tiểu nhiều; trường hợp nặng có nguy cơ sỏi thận, suy thận, rối loạn nhịp tim hoặc vôi hóa mô mềm. NIH cho biết ngộ độc vitamin D gần như luôn liên quan đến sử dụng quá nhiều sản phẩm bổ sung, không phải do tiếp xúc với ánh nắng.
Người trưởng thành khỏe mạnh không nên tự duy trì vitamin D liều cao chỉ vì ít ra nắng hoặc cảm thấy mệt. Việc có cần bổ sung hay không nên được xem xét dựa trên khẩu phần, tình trạng sức khỏe, yếu tố nguy cơ và xét nghiệm khi bác sĩ thấy cần thiết.
Dùng đồng thời nhiều sản phẩm bổ sung có thể khiến một số vitamin được nạp vào cơ thể vượt nhu cầu. Ảnh minh họa: Vecteezy
Tác dụng phụ của nhóm vitamin tan trong nước
Vitamin nhóm B và C tan trong nước, phần dư có thể được đào thải qua nước tiểu. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa cơ thể có thể tiếp nhận lượng không giới hạn.
Vitamin C liều cao thường gây tiêu chảy, buồn nôn và đau quặn bụng. NIH lưu ý lượng vitamin C lớn còn có thể làm tăng oxalate trong nước tiểu, góp phần hình thành sỏi ở một số người, đặc biệt khi đã có bệnh thận hoặc rối loạn chuyển hóa oxalate.
Vitamin B6 xuất hiện trong nhiều sản phẩm đa vitamin, bổ thần kinh và tăng năng lượng. Dùng liều cao kéo dài có thể gây tổn thương thần kinh, biểu hiện bằng tê, châm chích, giảm cảm giác hoặc khó kiểm soát vận động. Vì vậy, một sản phẩm chứa vitamin nhóm B không mặc nhiên an toàn để uống liên tục quanh năm.
Folate cũng cần được sử dụng đúng đối tượng. Liều cao từ viên bổ sung có thể che lấp biểu hiện thiếu vitamin B12, trong khi tổn thương thần kinh do thiếu B12 vẫn tiếp tục tiến triển. Phụ nữ chuẩn bị mang thai cần folic acid theo khuyến cáo, song không nên áp dụng liều của nhóm này cho mọi người trong gia đình.
Nguy cơ khi uống nhiều sản phẩm cùng lúc
Một viên đa vitamin cơ bản thường không gây hại nếu được sử dụng đúng hướng dẫn. Vấn đề phát sinh khi người dùng không tính tổng lượng chất nhận được từ thực phẩm tăng cường, viên đa vitamin và các sản phẩm bổ sung riêng lẻ.
Chẳng hạn, một người có thể đồng thời dùng viên đa vitamin, vitamin D kèm canxi và sản phẩm "tăng miễn dịch" cũng chứa vitamin D. Tổng liều mỗi ngày vì thế cao hơn nhiều so với con số trên nhãn của từng hộp. NIH cảnh báo một số sản phẩm đa vitamin hàm lượng cao có thể chứa lượng dưỡng chất vượt nhu cầu khuyến nghị, thậm chí vượt ngưỡng dung nạp tối đa.
Vitamin và khoáng chất còn có khả năng tương tác với thuốc. Vitamin K có thể ảnh hưởng tác dụng của thuốc chống đông. Một số chất chống oxy hóa liều cao có thể không phù hợp trong quá trình điều trị ung thư; canxi hoặc sắt có thể cản trở hấp thu của một số thuốc nếu uống cùng thời điểm.
Người đang điều trị bệnh gan, thận, tim mạch, rối loạn đông máu, ung thư; phụ nữ mang thai hoặc chuẩn bị phẫu thuật nên hỏi bác sĩ trước khi sử dụng. Khi đi khám, cần cung cấp tên và liều của tất cả thuốc, vitamin, khoáng chất và sản phẩm thảo dược đang dùng.
Những điều nên tránh
Mọi người không nên bổ sung vitamin chỉ dựa vào triệu chứng. Ví dụ, mệt mỏi, rụng tóc, mất ngủ, giảm tập trung hoặc đau nhức không phải dấu hiệu đặc hiệu của thiếu vitamin. Những biểu hiện này còn có thể liên quan đến thiếu ngủ, căng thẳng, thiếu máu, bệnh tuyến giáp, rối loạn đường huyết hoặc nhiều vấn đề sức khỏe khác.
Người dân cũng không nên tự uống vitamin để bồi bổ, do có thể khiến người bệnh trì hoãn khám và bỏ sót nguyên nhân thật sự. Xét nghiệm cũng không cần thực hiện tràn lan; bác sĩ sẽ chỉ định dựa trên triệu chứng, bệnh sử, chế độ ăn và yếu tố nguy cơ.
Một số nhóm có thể thực sự cần bổ sung, như người ăn chay nghiêm ngặt, người có bệnh gây kém hấp thu, từng phẫu thuật đường tiêu hóa, phụ nữ mang thai, người cao tuổi hoặc người có thiếu hụt được xác định. Khi đó, loại vitamin, liều dùng và thời gian bổ sung cần phù hợp với từng trường hợp.
Những điều nên làm
Mọi người nên ưu tiên bữa ăn đa dạng. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cho rằng chế độ ăn lành mạnh cần bảo đảm bốn nguyên tắc: đầy đủ, cân bằng, điều độ và đa dạng. Nền tảng khẩu phần nên là thực phẩm ít qua chế biến, đồng thời hạn chế muối, đường tự do và chất béo không có lợi.
Mỗi ngày nên phối hợp rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt, đậu, các loại hạt cùng nguồn đạm phù hợp như cá, trứng, sữa, thịt nạc hoặc đậu phụ. WHO khuyến nghị người trên 10 tuổi ăn ít nhất khoảng 400 g rau quả mỗi ngày. Ăn đa dạng không chỉ cung cấp vitamin mà còn bổ sung chất xơ, protein, khoáng chất và nhiều hợp chất sinh học mà một viên bổ sung riêng lẻ không thể thay thế.
Người muốn dùng vitamin nên kiểm tra nhãn của toàn bộ sản phẩm, chú ý hàm lượng trong mỗi liều và số lần uống mỗi ngày. Không nên dùng đồng thời nhiều sản phẩm có thành phần giống nhau, tự chọn loại ghi "liều cao" hoặc uống kéo dài vì nghĩ cơ thể sẽ tự đào thải phần thừa.
Chế độ ăn cân bằng cần đi cùng vận động, ngủ đủ, hạn chế thuốc lá và rượu bia, quản lý căng thẳng, kiểm soát cân nặng, huyết áp, đường huyết và mỡ máu. Khám sức khỏe theo nguy cơ giúp phát hiện sớm những vấn đề không thể giải quyết chỉ bằng vitamin.
Phòng bệnh truyền nhiễm cũng là một phần của chăm sóc sức khỏe chủ động. Vitamin không tạo miễn dịch đặc hiệu và không thể thay thế vaccine. Người trưởng thành nên rà soát lịch tiêm dựa trên tuổi, bệnh nền, nghề nghiệp, kế hoạch đi lại và các mũi đã tiêm trước đây.
Các vaccine có thể được cân nhắc ở tuổi trưởng thành gồm cúm, Covid-19, bạch hầu - ho gà - uốn ván, sởi - quai bị - rubella, thủy đậu, viêm gan B và HPV. Từ tuổi 50 hoặc khi có bệnh nền, một số người cần được tư vấn thêm về vaccine zona và phế cầu. Lịch tiêm không giống nhau cho tất cả mọi người, do đó nên mang theo hồ sơ tiêm chủng và trao đổi với bác sĩ hoặc nhân viên y tế tại cơ sở tiêm chủng, trong đó có Hệ thống Tiêm chủng VNVC.
Văn Hà tổng hợp